Środki ochrony indywidualnej dzieli się według rozporządzenia (UE) 2016/425 na trzy kategorie ryzyka. Kategoria I chroni przed ryzykami minimalnymi (np. rękawice ogrodowe), kategoria II przed pośrednimi (większość rękawic roboczych, okularów i obuwia), a kategoria III przed ryzykami grożącymi śmiercią lub nieodwracalnym uszczerbkiem na zdrowiu: chemikaliami, pyłami, hałasem i upadkiem z wysokości.
Ten podział decyduje o tym, jak środek jest certyfikowany i czego masz prawo wymagać od dostawcy. Dla pracodawcy to nie teoria: dobór ochron do zagrożeń, ich zakup i wymiana to ustawowy obowiązek, a jego wykonanie kontroluje Państwowa Inspekcja Pracy. Poniżej zbieramy w jednym miejscu definicje, tabelę kategorii i obowiązki z Kodeksu pracy. Piszemy jako sklep techniczno-budowlany, który zaopatruje firmy w artykuły BHP od 1979 roku.
Co jest środkiem ochrony indywidualnej, a co nie
Środki ochrony indywidualnej (ŚOI) to wszystko, co pracownik nosi lub trzyma, żeby chronić się przed zagrożeniami dla życia i zdrowia w pracy: rękawice, okulary, kaski, obuwie bezpieczne, ochrona dróg oddechowych i słuchu, sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości. Tak samo definiują je rozporządzenie (UE) 2016/425 i polskie przepisy BHP.
Najczęstszy błąd w firmowych zestawieniach to mieszanie odzieży roboczej z ochronną. Odzież robocza (spodnie czy bluza, które chronią prywatne ubranie przed zabrudzeniem lub zniszczeniem) nie jest środkiem ochrony indywidualnej; rządzi się osobnymi przepisami, z ekwiwalentem za pranie włącznie. Odzież ochronna, na przykład kamizelka ostrzegawcza czy ubranie trudnopalne, to już pełnoprawny ŚOI ze znakiem CE i kategorią ryzyka. Rozróżnienie jest proste: jeżeli ubranie chroni przed zagrożeniem wskazanym w ocenie ryzyka, traktujesz je jak ŚOI.
Kategorie ŚOI I, II i III: tabela
Załącznik I rozporządzenia 2016/425 nie klasyfikuje produktów, tylko ryzyka, przed którymi środek ma chronić. Od kategorii ryzyka zależy procedura oceny zgodności, czyli droga, jaką producent musi przejść, zanim umieści na wyrobie znak CE.
| Kategoria | Poziom ryzyka | Przykładowe zagrożenia | Przykłady środków | Wymogi certyfikacji |
|---|---|---|---|---|
| I | Minimalne | Powierzchowne urazy mechaniczne, łagodne środki czyszczące, powierzchnie do 50°C, światło słoneczne, zwykłe warunki pogodowe | Rękawice ogrodowe, fartuchy przed lekkim zabrudzeniem, okulary przeciwsłoneczne | Wewnętrzna kontrola produkcji: producent sam potwierdza zgodność i wystawia deklarację zgodności UE |
| II | Pośrednie (wszystkie, które nie są minimalne ani poważne) | Urazy mechaniczne, odpryski, uderzenia, przecięcia | Rękawice robocze EN 388, okulary ochronne EN 166, kaski EN 397, obuwie S1-S3 (EN ISO 20345), odzież ostrzegawcza (EN ISO 20471) | Badanie typu UE w jednostce notyfikowanej + deklaracja zgodności UE |
| III | Poważne: śmierć lub nieodwracalny uszczerbek na zdrowiu | Chemikalia, pyły i atmosfera bez tlenu, szkodliwy hałas, upadek z wysokości, prąd elektryczny, pilarka łańcuchowa | Półmaski FFP (EN 149), rękawice chemoodporne (EN ISO 374), ochronniki słuchu (EN 352), szelki bezpieczeństwa | Badanie typu UE + coroczna kontrola produkcji przez jednostkę notyfikowaną; jej numer stoi za znakiem CE |
Kategoria I obejmuje wyłącznie ryzyka minimalne: powierzchowne urazy mechaniczne, kontakt ze środkami czyszczącymi o słabszym działaniu, kontakt z powierzchniami o temperaturze nieprzekraczającej 50°C, uszkodzenie wzroku przez światło słoneczne oraz czynniki atmosferyczne, które nie mają charakteru ekstremalnego.
Kategoria II to ryzyka pośrednie, zdefiniowane jako wszystkie, które nie mieszczą się w kategorii I ani III. Tu trafia większość wyposażenia budowy i warsztatu. Każdy taki środek przechodzi badanie typu UE w jednostce notyfikowanej, a jego wynik producent potwierdza deklaracją zgodności UE.
Kategoria III obejmuje wyłącznie ryzyka, które mogą skończyć się śmiercią albo nieodwracalną szkodą na zdrowiu. Poza badaniem typu UE producent poddaje się stałemu nadzorowi: jednostka notyfikowana co najmniej raz w roku kontroluje produkcję lub system jakości, a jej czterocyfrowy numer widnieje na wyrobie zaraz za znakiem CE.
Co jest w kategorii III: pełna lista ryzyk
Lista ryzyk kategorii III jest zamknięta. Rozporządzenie wymienia: substancje i mieszaniny niebezpieczne dla zdrowia, atmosferę o niedostatecznej zawartości tlenu, szkodliwe czynniki biologiczne, promieniowanie jonizujące, środowisko o wysokiej temperaturze (o skutkach porównywalnych z powietrzem o temperaturze co najmniej 100°C), środowisko o niskiej temperaturze (odpowiednik -50°C i mniej), upadek z wysokości, porażenie prądem elektrycznym i prace pod napięciem, utonięcie, przecięcie przenośną pilarką łańcuchową, strumień pod wysokim ciśnieniem, rany postrzałowe lub pchnięcie nożem oraz szkodliwy hałas.
Na tej liście są dwie pozycje, które zaskakują nawet doświadczonych zaopatrzeniowców. Cała ochrona dróg oddechowych to kategoria III, także jednorazowa półmaska FFP1 za kilka złotych. Szkodliwy hałas z kolei trafił na listę dopiero w rozporządzeniu 2016/425: pod starą dyrektywą 89/686/EWG ochronniki słuchu były kategorią II, a od 21 kwietnia 2018 roku, gdy rozporządzenie zaczęło być stosowane, nauszniki i wkładki przeciwhałasowe podlegają takiemu samemu nadzorowi jak sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości.
Klasy półmasek FFP1, FFP2 i FFP3 rozbieramy we wpisie Półmaski przeciwpyłowe FFP1, FFP2, FFP3, a dobór ochrony słuchu i oczu do elektronarzędzi we wpisie Okulary i ochronniki słuchu.
Ochrona oczuOkulary ochronne Milwaukee Premium bezbarwneOkulary Premium bezbarwne, odporne na zarysowania.Sprawdź w sklepie
Obowiązki pracodawcy wg Kodeksu pracy
Rozporządzenie 2016/425 dotyczy producentów, importerów i dystrybutorów. Obowiązki pracodawcy wobec pracowników wynikają z Kodeksu pracy (rozdział IX działu dziesiątego) oraz z rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP. Zebrane razem wyglądają tak:
| Obowiązek pracodawcy | Podstawa prawna |
|---|---|
| Dostarczyć ŚOI nieodpłatnie i poinformować pracownika, jak się nimi posługiwać | art. 2376 § 1 Kodeksu pracy |
| Dostarczać wyłącznie ŚOI z potwierdzoną oceną zgodności (znak CE) | art. 2376 § 3 Kodeksu pracy |
| Ustalić rodzaje ŚOI niezbędne na poszczególnych stanowiskach | art. 2378 § 1 Kodeksu pracy |
| Nie dopuścić pracownika do pracy bez wymaganych ŚOI | art. 2379 § 1 Kodeksu pracy |
| Zapewnić właściwości ochronne i użytkowe: pranie, konserwację, naprawę, odpylanie i odkażanie | art. 2379 § 2 Kodeksu pracy |
| Przechowywać ŚOI skażone chemicznie lub biologicznie w wyznaczonym miejscu; prania nie wolno powierzać pracownikowi | art. 23710 Kodeksu pracy |
| Poinformować o zagrożeniach i w razie potrzeby zorganizować pokazy używania ŚOI | § 39c i załącznik nr 2 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP |
ŚOI pozostają własnością pracodawcy (art. 2378 § 2 Kodeksu pracy), więc to on odpowiada za ich stan i wymianę. Zakupu nie można przerzucić na pracownika ani zastąpić go ekwiwalentem pieniężnym; ekwiwalent dopuszcza się wyłącznie przy odzieży roboczej. Bezwzględny jest też zakaz z art. 2379 § 1: jeżeli stanowisko wymaga kasku i ochronników słuchu, pracownik bez nich nie może zostać dopuszczony do pracy, nawet na własną prośbę.
Przy środkach kategorii III samo wydanie sprzętu to za mało. Źle założona półmaska albo źle dopięte szelki chronią tylko na papierze, dlatego pokaz poprawnego użycia i przeszkolenie pracownika trzeba traktować jako część obowiązku informacyjnego z art. 2376 § 1.
Jak czytać oznakowanie i dokumenty
Przy odbiorze dostawy ochron sprawdza się cztery rzeczy:
- Znak CE. Musi być na każdym ŚOI, niezależnie od kategorii.
- Numer jednostki notyfikowanej. Przy kategorii III za znakiem CE stoi czterocyfrowy numer jednostki nadzorującej produkcję. Półmaska FFP albo szelki bez tego numeru nie mają prawa trafić na stanowisko.
- Deklaracja zgodności UE. Producent dołącza ją do wyrobu albo podaje w instrukcji adres internetowy, pod którym jest dostępna.
- Instrukcja w języku polskim. Dla wyrobów sprzedawanych w Polsce, wraz z piktogramami i numerami norm z poziomami skuteczności.
Same numery norm to temat na osobne poradniki: co oznaczają cyfry przy EN 388, tłumaczymy we wpisie Rękawice robocze a norma EN 388, klasy obuwia opisaliśmy w poradniku Obuwie robocze S1, S2, S3, normom kasków poświęciliśmy wpis Kask ochronny: normy i klasy, a klasy odzieży ostrzegawczej znajdziesz we wpisie Odzież ostrzegawcza klasy 1, 2, 3.
Dobór ŚOI do stanowiska w praktyce
Punktem wyjścia jest ocena ryzyka zawodowego, nie katalog sklepu. Z listy zagrożeń na stanowisku wynika lista ochron, a dopiero z niej lista zakupowa z konkretnymi normami i klasami. Tak to wygląda dla stanowiska szlifowania stali szlifierką kątową:
- odpryski i iskry: okulary lub gogle EN 166 z odpornością na uderzenia (kategoria II),
- hałas powyżej dopuszczalnych wartości: ochronniki słuchu EN 352 (kategoria III),
- pył metaliczny: półmaska co najmniej FFP2 (kategoria III),
- ostre krawędzie: rękawice EN 388 z odpowiednim poziomem odporności na przecięcie (kategoria II).
Jedno stanowisko, cztery środki, dwie kategorie ryzyka. Dlatego zestawienia zakupowe dla brygad układa się według zagrożeń, a nie według produktów.
Cały asortyment ochron znajdziesz w kategorii artykuły BHP: od rękawic i okularów po ochronę dróg oddechowych i słuchu. Kompletujesz wyposażenie dla całej ekipy albo szukasz środka do nietypowego zagrożenia? Napisz lub zadzwoń: w doborze ŚOI dla firm doradzamy od 1979 roku.
Podstawowe środki ochrony na budowę
Kask ochronny HDPE, mocowanie 4-punktowe, żółtyKask HDPE z mocowaniem 4-punktowym, żółty.Sprawdź w sklepie
Nauszniki ochronne przeciwhałasowe, SNR 32 dBNauszniki o tłumieniu SNR 32 dB.Sprawdź w sklepie
Rękawice ochronne bawełniane, powlekane gumą (wampirki)Bawełniane powlekane gumą, do przenoszenia materiałów.Sprawdź w sklepieNajczęściej zadawane pytania
Czym różnią się kategorie ŚOI I, II i III?
Kategorie opisują poziom ryzyka, przed którym środek chroni, i tryb jego certyfikacji. Kategoria I to ryzyka minimalne, przy których producent sam deklaruje zgodność. Kategoria II to ryzyka pośrednie, wymagające badania typu UE w jednostce notyfikowanej. Kategoria III to ryzyka grożące śmiercią lub nieodwracalnym uszczerbkiem na zdrowiu: obok badania typu UE wymaga corocznego nadzoru jednostki notyfikowanej nad produkcją, a numer jednostki widnieje przy znaku CE.
Kto płaci za środki ochrony indywidualnej?
Zawsze pracodawca. Art. 2376 § 1 Kodeksu pracy nakazuje dostarczyć ŚOI nieodpłatnie, a art. 2378 § 2 przesądza, że pozostają one własnością pracodawcy. Nie wolno pobierać za nie opłat, potrącać ich kosztu z pensji ani wypłacać ekwiwalentu zamiast wydania środków. Ekwiwalent pieniężny dotyczy wyłącznie odzieży roboczej, nigdy środków ochrony.
Czy ochronniki słuchu to kategoria III?
Tak. Rozporządzenie (UE) 2016/425 wpisało szkodliwy hałas na listę ryzyk kategorii III, więc nauszniki i wkładki przeciwhałasowe przechodzą badanie typu UE oraz coroczny nadzór jednostki notyfikowanej. Pod wcześniejszą dyrektywą 89/686/EWG ochrona słuchu należała do kategorii II; zmiana obowiązuje od 21 kwietnia 2018 roku, kiedy rozporządzenie zaczęło być stosowane.
Co grozi za brak ŚOI na budowie?
Za nieprzestrzeganie przepisów BHP, w tym dopuszczenie pracownika do pracy bez wymaganych środków ochrony, grozi grzywna od 1 000 do 30 000 zł (art. 283 § 1 Kodeksu pracy), nakładana m.in. po kontroli Państwowej Inspekcji Pracy. Jeżeli brak ŚOI naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, w grę wchodzi odpowiedzialność karna z art. 220 Kodeksu karnego, zagrożona karą do 3 lat pozbawienia wolności.
Jak często wymieniać środki ochrony indywidualnej?
Przepisy nie podają sztywnych terminów: ŚOI wymienia się po utracie właściwości ochronnych, a okres użytkowania określa producent w instrukcji. W praktyce półmaski jednorazowe z oznaczeniem NR wyrzuca się po jednej zmianie roboczej, kask wymienia po każdym silnym uderzeniu i po upływie okresu podanego przez producenta, a rękawice po przetarciu lub przebiciu. Za sprawność i wymianę środków odpowiada pracodawca (art. 2379 § 2 Kodeksu pracy).
